Behin baten, urrutiko lurralde batean...
Ez, ez... Ez da horrela. Txantxetan ari nintzen.
Baina istorio bat kontatuko dizuet.
Ez da zuena... Nire istorioa da...
Egundokoa da. Inoiz ez duzue holakorik entzun ere egin
Baina benetako istorioa nahi duzue, ezta?
Orduan, zerbait kontatu beharko dizuet gure herriaz eta gure lurraldeaz.
Istorioa entzunda ezagutuko duzue.
Lurralde hau hastapenetik dator.
Yurlunggur, Uretako Iguana Handia, hona etorri zen.
Yurlunggur-ek sortu zuen lurralde guztia.
Ura sortu zuen...
Eta aintzira hau ere, zabaldu eta bizitza ematen diguna.
Ni putzu batetik nator, Yurlunggur-ek sortutako lurralde honetakoa naiz.
Ni arrain txikitxo modukoa nintzen nire putzuan.
Orduan gure aita putzura hurbildu zen.
Amari buruz galdetu nion. Jaio nahi nuen.
Aitak bere emazteetako bat seinalatu ninduen.
"Hori da zure ama" esan zidan.
Une egokiaren zain itxaron eta, besterik gabe,
haren baginan sartu nintzen.
Orduan aitak amets egin zuen.
Ametsak jakinarazi zion umetxoren bat zegoela amaren barruan.
Umetxo hura ni nintzen.
Hiltzen naizenean nire putzura itzuliko naiz,
Eta han itxarongo dut, arraintxo bat...
Berriro noiz jaioko zain.
Ez zenekiten, ezta?
Ba, horrela da.
Beti horrela da gure herrian.
Orain begiratu behar dugu istorio hau non gertatzen den...
Kontatuko dudan istorio hau.
Atzera egin behar dugu, antzinera.
Arbasoen garaietara.
Ssshhh... entzun...
Entzun ahal ditut. Badatoz...
arbasoak.
Jakintsu itxurako hau Minygululu da.
Ondokoa haren anaia gaztea da, Dayindi,
eta gainerakoak...
Izen gehiegi gogoratzeko.
Geldi denok!
Hori Djigirr da.
Djigirr-ek gehiegi hitz egiten du, baina beharbada zerbait entzun du.
Ez naiz azkena joango, inolaz ere!
Baten bat puzkarrak botatzen ari da.
- Ni ez behintzat!
-Zu zara berriro ere! - Ez, ni ez naiz!
Beti ixil-ixilik!
- Ixil-ixilik, ikaragarria baina! - Beti ixilean!
- Onartu beharko duzu! - Ondo dago... ni naiz.
Ustelduta zaude barrutik!
- Ustelduta nago barrutik. - Ustelduta zaude barrutik!
Joan zaitez azkenera.
Hara, goazen.
Arbasoak kanoak egitera doaz, antzar-arrautzetara joateko.
Zuhaitzetako azalak mozten dituzte,
Eta emakumeei buruz ari dira berriketan, beti bezala.
Nola joan zitzaion emakume harekin?
Zera egin zuten?
Emakumeak ez zuen hura nahi!
- Itsu zaude! - Emakumeak ez zuen hura nahi!
Dayindi-ri adarra jotzen ari dira.
Badakite Minygululu bere anaiaren emazte gaztea gustatzen zaiola.
Lehen aldiz joan da Dayindi antzar ehizara.
Badira Dayindik ezagutzen ez dituen makina gauza,
eta ikasteko asko dauka irteera honetan.
- Neuk erakutsiko dizut.
- Moldatzen naiz. - Erakutsiko dizut.
-Noski. -Nor zen gizon hori?
Bost axola horrekin...
Aztia edo da.
Entzun dut... Nire emaztea gustukoa duzu?
Gazteena?
Bildu horrela. Kontuz, baina.
Minygululuk badaki egia dela, anaia gazteak sentimendu okerrak dituela.
Istorio bat kontatuko dizut,
Oso zaharra da. Entzun ondo,
eta kasu egin.
Gizonek zingirara eramango dituzte azalak.
Minygululuk istorioa kontatuko dio Dayindiri...
eta zuzen bizitzen lagunduko dio.
Minygululuk Dayindiri kontatutako istorioa da, une hartarako
Eta zuei kontatuko dizuedan istorioa da, une honetarako.
Istorio polita da. Baina, entzun.
Beharbada Dayindi zuen begikoa izango da.
Beharbada istorio honek zuzen bizitzen lagunduko zaizue.
Hemen hasten da istorioa.
Duela denbora asko, eta asko...
Artean Dayindi arraintxo bat zen putzuan.
Arbaso guztiak, Minygululu, Djigirr,
Baita azti zaharra ere. Guztiak. Arraintxoak ziren putzuetan.
Haien gurasoak, eta aurreko guraso guztiak,
Artean arraintxoak ziren putzuetan.
Dena jaiotzeke zegoen lurralde honetan.
Duela asko gertatu zen. Denbora asko pasatu da ordutik hona.
Orain ikusten dugun denbora hasieraren ostekoa da.
Lurraldea osorik estali zuen euritearen ostekoa.
Begira urholde hori!
Argi ikusten da, aspaldi gertatu zela.
Yurlunggur, Uretako Iguana Handiak zuhaitzei izenak eman ostean,
hegaztiei, landareei
eta gizakiei izenak eman ostean.
Yurlunggur-ek arbaso zaharrei Djungganen zeremonia eman ostean...
Legea hemen zigun han, denok ikasteko.
Jendea lege harekin bat bizitzen ikasi ostean...
haren ostean, baina duela asko eta asko.
Antzinako hartan asaba zahar bat bizi izan zen.
Asaba zahar hari Ridjimiraril esaten zioten.
Ridjimiraril gerlaria zen, gerlari harroa.
Emazteak eta umeak zituen, guk orain dauzkagun bezala.
Eta legea betetzen zuen, orain daukagun lege bera.
Gure herriko istorioak oso zaharrak dira,
eta batzuetan egun batzuk hartzen dute osorik kontatzeko. Egunak eta egunak.
Minygululuk istorioaren zati bat kontatzen dio Dayindiri
zuhaitz-azalak daramatzaten bitartean.
Kanoetarako zuhaitz egokiak zingiratik oso urruti hazten dira.
Uretan azkenean.
Gustua ematen du oinetan sentitzean.
Kontakizunak gelditu beharra dauka une batez.
Lan asko dago egiteko, antzarak ehizatzen hasi baino lehen.
Zuhaitz-azalak uretan beratzen ipini behar dituzte.
Sua ematen zaio azal beratuari, moldeatzeko.
Ridjimiraril-en isotorioak jarrai dezake orain.
Orduan...
Arbaso horrek hiru emazte izan zituen.
-Zuk bezala? -Bai.
Ridjimiraril-ek izan zuen lehen emazteari Banalandju esaten zioten.
Banalandju jakintsua zen, eta inportantea.
Emazte ona zen.
Ondo dago, ekarri hona.
Azala ia prest dago.
Hoztu egin behar dute, errazago moldatzeko.
Dayindik ikusi eta ikasten du.
Horrela irakasten diegu.
Baina jarrai dezagun istorioarekin...
Ridjimiraril-en bigarren emazteari Nowalingu esaten zioten.
Nowalingu jeloskorra zen, baina batzuetan bere begiek
beste gizonengana jotzen zuten.
Eta beste emaztea, gazteena?
Zergatik galdetzen duzu hori?
Horrekin interesatuta zaude ala?
Hirugarren emaztea gaztea zen. Munandjarra esaten zioten.
Munandjarra ederra eta lasaia zen, ume bat lotan bezala.
Ridjimiraril-ek ere anaia gazteago bat zuen.
Dayindi, Minygululu-ren anaia gaztea bezala.
Ridjimiraril-en anaiari Yeeralparil esaten zioten.
Yeeralparil-ek artean ez zuen emazterik, ezta emaztegairik ere.
Bat behar zuela pentsatu zuen. Eta emazte hori Munandjarra izan behar zuela.
Ez zion zuzen irizten anaiak hiru emazte eta berak bakar bat ere ez izateari.
Gaur egunean bezala,
Gizon zaharrek zituzten emazte guztiak.
Eta zuk....
Zuk emaztea hartuko duzu zaharragoa zarenean.
Zaharrago naizenean, nire zakila zimelduko da.
Barre egiten didazue,
pentsatzen duzuelako... nire zakila zimelduta dagoela!
Gazteak ezkongaien kanpalekuan bizi ziren,
Kanpaleku nagusitik aparte.
Legea, eta gizonen jokabideak ikasteko bizi ziren han.
Yeeralparil ere ezkongaien kanpalekuan bizi zen.
Eta Ridjimiraril-en kanpalekuraino ibilaldi luzea egon arren,
Yeeralparil-en begiek Munandjarra gaztea ikusten zuten.
Irrika zuen gogoa harekin egoteko.
Batzuetan oinek gogoari jarraitzen zizkioten.
Neska ikustera doa.
Munandjarra nola ikusi pentsatu zuen.
Beharbada kanpalekuan zehar ibiliko zen, beste zerbaitetan bezala.
Badago jatekorik?
Baina Banalandju-ren begirada zorrotzegia izango zen.
Egun hori, kanpaleku inguruan, ilea mozteko eguna zen.
Moztu dena, kendu dena.
Ziur?
-Dena -Ziur zaude?
Gerlari gazte baten itxura izan nahi dut,
Neskek ihes egin ez dezaten.
Nola zaudete, mutilak?
Yeeralparil-ek pentsatu zuen beharbada urrutitik ikusiko zuela Munandjarra.
Ilea moztu nahi duzu?
Orain ez.
Nire amaren bila ibiliko da!
Txantxa harekin hasi zena Birrinbirrin da.
Ridjimiraril-en kanpalekuan bizi zen bera ere.
Birrinbirrin-ek emazte bi zituen eta mendiaren tamainako tripa handia.
Beti gehiegi jaten zuen, baina eztia zuen gustukoena.
Bilatu, eskatu eta batzuetan lapurtu ere egiten zuen.
Erre ile guztiak.
Kalte egingo lidake,
Aztiak baten bat topatuko balu.
Bai, aztia ia ahaztuta neukan...
Aztia zaharra zen, eta botere handia zuen.
Majia egiten zuen, ona eta gaiztoa.
Bakarrik bizi zen, majia sekretua gordetzeko.
Orain adi egon, egun horretan zerbait gertatu zen-eta.
Oso ondo zaude.
Leuna eta itxura berriarekin.
-Eta apain. -Dena leun eta apain.
Itxura ona daukat.
Norbait dator!
Ezezagun bat zen.
Beharbada arrotz hark lurralde hauetan ibiltzeko eskubidea zuen.
Beharbada putzu sakraturen bat izango zuen han.
Hori ez dakit ondo. Istorioa oso zaharra da.
Bainar arrotz hark ez zuen bertan zebilela abisatu.
Arrisku handiaren usaina zerion.
Begira, zakila estalita dauka.
Beharbada txikia dauka.
Ez fidatu inoiz zakil txikiko gizonekin.
Ridjimiraril-ek oso ondo ulertzen ez zuen hizkuntza erabili zuen arrotzak.
Zera dio... harrien herritik datorrela, gauzak saltzera.
Sorginkeriak!
Arrotzak majia egiten zuela entzun orduko,
dardarka hasi ziren gizonen hezurrak.
Ez ziren fidatzen zakila estalita zuen arrotzarekin.
Ez zeraman aldian saltzeko ezer.
Orain, ikus dezakezue, kanoak ia amaituta daude.
Zuhaitz-azal bat bakarrik falta da jartzeko.
Orain Dayindik ikas dezake bere arbasoei gertatutakoa.
Arbaso batzuek arrotza hil nahi zuten,
Baina Ridjimiraril-ek ez zuen gerrarik sortu nahi.
Jatekoa eman zioten arrotzari, errespetua erakusteko.
Laster joan egingo zen,
baina susmo txarrak ez ziren joan.
Handik aparte, aztiak bere gogoari entzuten zion.
Gizonak entzun zituen, arrotzari buruz hitz egiten.
Aztia gizonengana jo zuen basoan zehar.
Kasu egiteko esan zien.
Majiarekin kontuz ibiltzeko.
Espero dut zure kakak ez zituela topatuko.
Ez da komeni kakak hortik besterik gabe lagatzea...
Azti batek zerbait egin zezakeen haiekin.
Haizeak adarrak igurtzen dituenean, eztarria mintzen du.
Berehala hiltzeraino itotzen ari bazina bezala sentituko duzu.
Minik sentitzen duzue eztarrian?
Nik ez. Eta zuk?
Kontuz ibili... arrotz horrek ez dezala zuen kaka erre.
Zer gertatuko litzateke nire kakak erreko balitu?
Han kaka egin duenari sabela puztuko zaio....
lehertu eta hil ere egin daiteke.
-Gaixorik, hilurrean. -Sabeleko min izugarriak.
Ez da batere ona.
Kontuz ibili beharra daukagu.
Hil baino larriagoa ere... arrotza arima lapurtzen saia zitekeen.
Eta are okerrena,
Arima lapurtu ahal dizuete, zuek horretaz jabetu ere egin gabe.
Beharbada hortik zelatan ibiliko da orain!
Arima baten zain. Hobe dugu elkar zaintzea.
Beranduegi izan daiteke.
Zuetako arimaren bat dagoeneko lapurtua izango du agian.
Orduan aztiak prestatu zuen bere burua.
Kanpalekuaren inguru guztian begiratu zuen.
Bazter guztiak aztertu zituen arrotzak utzitako
majia zantzuren baten bila.
Luze jardun ostean, amaitutzat eman zuen.
Dena ondo dago.
Kanpalekua seguru dago. Salbu gaude!
Gizonak pozik daude zingiran sartzean.
Gaitza da Dayindirentzat. Kanoa erabiltzen duen lehen aldia da.
Goazen!
Antzaretara!
Entzun gizonak, antzarena egiten...
Dayindi krokodriloen beldur da.
Hasiera batean, arrotza joan eta gero,
ez zitzaien ezer gertatu Ridjimirarili eta haren herriari.
Antzinako asaben bizitza ohi bezala zihoan,
Hastapenetatik zihoan bezala.
Ridjimiraril-en emazteak ohi bezala zebiltzan.
Norentzat ari zara hori egiten?
Zuretzat.
Ez esan gezurrik. Zuretzako da.
Arazorik bai?
Gorroto ditut gauza horiek.
Orduan?
Oso mihi ankerra duzu, badakizu.
Bai...
-Nola zaude, senar maitea? -Ondo.
Birrinbirrin bere erara portartzen zen.
Zeregin eskasa, egurra batzea.
Emazte maitea, eztia amaitu zait.
Alde hemendik, alper nazkagarria! Bilatu zeurea!
Nork emango dit eztia?
Andre maitea, mesedez, emango didazu pixka bat?
Ez naiz zure morroia gero!
Apo gizen holakoa! Joan eta bilatu zuk zeuk!
Gaixotu egiten nau hemengo burrundara honek!
Ridjimiraril ehizan joan zen...
Berandu itzuliko naiz!
Nondik zabiltzate?
Nondik desagertu zarete?
Zer emango diezue umeei jateko?
...eta emakumeak jatekoaren bila joan ziren, berriketan, antzar zuri-beltzak bezala .
Ezkongaiek bapatean basora egin zuten.
Birrinbirrin zetorrela ikusi zuten.
Epa!
Baten batek eztirik lortzen badit, hemen zain izango nauzue.
Nora joan dira emakumeak?
Zingirako haziak batzen joan dira.
Ekarri ezti pixka bat niretzako!
Nowalingu lagunekin joan zen, Banalandjugandik urruntzeko.
Ez da erraz ulertzen zergatik dauden beti borrokan.
Ez dira ondo konpontzen elkarrekin.
Adiskideak izan beharko lirateke.
Ezin dute.
Bi emakume horiek elkarrekin daudenean,
Batek begiak zorroztu eta besteak jeloskor jartzen da.
Imajinatu zure senarrak emazte ugari balitu,
gutxi batzuk izan beharrean.
Birrinbirrin lantza-puntak egiten ziharduen, abesti ezti polita kantatzen.
Yeerarparil gaizto izaten saiatzen zen.
Entzun.
Zingirako sustraiak ateratzen gabiltzanean, beti dauka txisa egiten joan beharra.
Ezti pixka bat aurkitu dugu!
Hona, mutilak! Eguna argitu didazue.
-Non aurkitu duzue? -Han atzean.
-Non zehazki? -Han atzean. Putzuan.
Bapo jarriko naiz.
Hau gozoa.
Har dezake zerbait... aitona?
Zuk zeurea beharko zenuke.
Alde hemendik!
Arazoak ekarriko dizkidazu.
Familia guztia, beti bezala ari delarik,
Orain badakigu zergatik joan zen Ridjimiraril ehizara.
Bat harrapatu dut.
Ridjimiraril oraindik langile gogorra zen bere hiru emazteentzat.
Neuk prestatu, eta gero jango dugu.
Kanguro txiki bat.
Beti saiatzen zen guztiekin zuzen eta atsegina izaten.
Zapore onekoa da okel hau.
Ona eta koipetsua.
...batzuetan gaztearekin ere.
Entzuten dituzue? Antzarak.
Laster ekingo diote bideari, antzarak ehizatu eta arrautzak biltzeko.
Dayindi Minygululu-rekin doa, zingira ezagutu eta
istorio entzuten jarraitzeko.
Istorioa hazten ari da, lehen aldiz loratzen den zuhaizka bezala.
Goazen.
Antzinako garaietan berriro ere... beharbada norbaitek okerren bat egin du.
Edo beharbada ispirituak haserre ziren besterik gabe.
Baina edozela ere, arbasoen bizitza aldatzekotan zegoen.
Nowalingu!
Nowalingu joan da.
Ridjimiriril-en bigarren emaztea desagertuta zegoen,
Antzarekin joan izan balitz bezala.
Gizonak lurrean jarri ziren, hari gertatutakoaz hitz egitera.
Zer gertatu ote zaio Nowalinguri?
Nik behintzat ez dakit...
Beharbada ibaiaren beste aldeko jendailak eraman du.
Beharbada krododilo batek jan egin du.
Ihes egin duela uste dut nik.
Ez du ihes egin.
Ez zukeen holakorik egingo.
Arrotz hark eramango zuen.
Ihes egin zuelakoan nago.
Bai, nik uste dut alde egin duela.
Alde egin du.
Ilargi askok zeharkatu zuten gaua,
Nowalingu, Ridjimiraril-en bigarren emaztea desagertu zenetik.
Ridjimiraril-ek ez zuen ahaztu, baina arreta kendu zien
Banalandju eta Munandjarraren ibilirei.
Denborak igaro zuen...
Bizitzak, Nowalingu gabe ere, normaltasunera egin zuen. Baita Ridjimirarilentzat ere.
Baina gero, dena aldatu zen berriro.
Osaba zahar bat bisitan etorri zen.
Oso urrutitik nator.
Mendien haragotik, harrien lurraldearen haragotik.
Ibilbidearen erdian belarrak erre,
Bandicoot bat prestatu, eta iguana bat hil nuen.
Kanpaleku batean, zuhaitz-azaletako aterpe batean,
Nowalingu arrotz batekin ikusi nuela iruditu zitzaidan.
Ez dakit nor den beste hori.
Nowalingu bertan utzi eta joan nitzen.
Hona etorri nintzen. Hori da guztia.
Ridjimiraril zuzen zegoen.
Nowalingu arrotz harekin zegoen. Osabaren begiek ikusi zuten.
Gizonek joan eta Nowalingu ekartzea erabaki zuten.
Istorio hau dagoeneko zuhaitz heldua da.
Gustokoa duzu arbasoen ekina?
Borrokatzera doazela gustatzen zait.
Gerra atsegin duzu?
Borroka egin eta lantzakadak jasotzea?
Ikusiko dut.
Erasoko dituzte.
Bai, eraso egingo dituzte eta lantzak jaurtiko dizkiete.
Zu bezalako gazteei.
Beti kontu bera da. Ez da ezer aldatzen.
Orduan arbasoek dena prestatu zuten gerrarako talde bat bidaltzeko.
Denak gerrarako prest zeuden.
Gizonek planak eztabaidatu zituzten.
Besterik gabe, bertara sartu eta hartu egin beharko genuke!
-Ez! Horrela ezin da! -Ideia izugarria da!
Badira modu egokiagoak!
Isilpean sar gaitezke gauean!
Seguruagoa da emakumeak bakarrik daudenean hartzea.
Beren emakumeren bat ere hartu beharko genuke.
Beren emakume GUZTIAK hartu beharko genituzke!
Nork gobernatuko ditu? Zuk?
Zergatik ez zuten pentsatu Yeeralparilentzat emazte bat hartzeaz?
Egon.
Ziur asko...
egunen baten... emazteren bat lortuko du.
Noiz?
Istorioa horretarako prest egon orduko.
Beharbada.
Baina Yeeralparil-ek ez zuen hori buruan?
Begira....
Ez zeukan emakume bat buruan.
Gerra egin nahi zuen buztin zuriaz margoztuta joateko.
Yeeralparil-ek lantzak jaurti nahi zuen.
-Ni ere banoa. -Ezin duzu.
Hil zaitezke.
Biok hil gaitezke.
Biotako batek bizirik irten behar du.
Zerbait gehiago kontatu behar dizuet nire herriari buruz.
Gizon bat hiltzen badute, edo hiltzen bada, haren anaia gazteak
hildakoaren emazteak zaintzen ditu.
Anaia gaztearen emazteak izango dira.
Horregatik Yeeralparil-ek ez zuen joaterik.
Gazteak ezkongaien kanpalekuan utzi orduko,
Yeeralparil gogoetan hasi zen.
Laster, gorputzak jarraitu zion gogoari.
Badoa, bere neska ikustera.
Uste zuen, gizon guztiak kanpoan izanik,
Munandjarra-rengana hurbil zitekeela.
Baina ez zuen Banalandju kontuan hartu.
Alde hemendik!
Zergatik ibiltzen zara beti hemendik?
Joan zaitez krokodilo eme batekin jolastera.
Ospa!
Dayindik Yeeralparil eta Munandjarra ditu buruan.
Haien patua tximeletak airean bezalakoa da...
Handik-hona ibil zitezkeen.
Haize leunak ere alda zezaken haien bidea betiko.
Emakumea emakumearen zain dago.
Gizonak emakumea bilatzen du gizonarentzat.
Emakumea gizonaren zain dago.
Harekin ezkontzeko.
Ah, emakume maitatua.
Gizona emakumearekin desengainatuta.
Gizona emakumearen zain zegoen.
Gizonek zingiran lo egin behar dute ehizan dabiltzatenean.
Oso urruti dago joan-etorrian ibiltzeko.
Baina ez dago kanpaleku normal bat eratzerik.
Krokodilo gehiegi daude, eta lur lehor gutxiegi.
Gizonek jatekoa prestatu, jan eta lo, zuhaitzen gainean egin behar dute.
Eraikitzen ari diren plataformetan.
Seguru egongo dira adarren gainetan.
Dayindik laster jakingo ditu gerran jazotakoak.
Denak salbu itzuli ziren.
Lantza bortitz bat ere ez zuten jaurti.
Nowalingu ez zegoen kanpalekuan.
-Beste norbaitek eramango zuen. -Ziur asko.
Osabak haren antzeko batekin nahastuko zuen.
Erratu nintzen.
Beharbada osaba nahastuko zen.
Beharbada horixe da kontua.
Osabak ez du ondo ikusten.
Non?
Osaba itsu gelditzen ari da. Ni itsu gelditzen ari naiz.
Osaba zuzen zegoen, begi onak ditu!
Orduan, zer gertatu zitzaion?
Beharbada hil egin zuten.
Beharbada osabak haren ispiritua ikusi zuen.
Ez zen beste norbait.
Zer egin dute Nowalingurekin?
Nork hartu zuen haren emaztea?
Nowalingu, nora joan zen?
Bere emaztea zen.
Zeinek eraman zuen?
Ridjimiraril-ek ez zuen ezer egiterik.
Inork ez zion sinesten.
Isil bilakatu zen, muturtua eta triste.
Ispiritu gaizto batek harrapatuta zegoen.
Bere arima eraman balitzaioke bezala.
Ridjimiraril-en arazoak hasi besterik ez zuen egin.
Bere buruan bizi zen ispiritu gaiztoak ihes egin zuen.
Ispiritu gaizto hark arazorik larriera eragin zuen.
Txiki haiek... eztirik topatu ote dute.
Badago eztirik hor goian?
Ezer ere ez.
Zuk zeuk topatu beharko duzu.
Zer? Nik zuhaitzera igotzea nahi duzue?
Arrotz hura itzuli da, aitona!
Putzuaren inguruan dago.
Ridjimiraril-i esan behar diot.
Arrotz horrek beste emazte bat lapur dezake.
Lagundu! Lotsagabea! Arrotza itzuli da!
-Han behera, putzuaren inguruan. -Zer egingo duzu?
Hitz egin, besterik ez. Galdetu, ea zer egiten duen hemen.
Badakizu nire emaztea non dagoen?
Ez, ez dakit. Baina hura topatzen lagunduko zaitut.
Eskerrik asko.
Besterik ez?
-Sinistu egidazu. -Zurekin joango naiz orduan.
Zertan ari da?
Itxaron!
Zertarako daramatzazu lantza horiek guztiak, hitz egin besterik ez baduzu egin behar?
Kaka egiten ari da.
Ez!
Arrotz okerra da.
-Kakari kiratsa dario oraindik -Usain okerra, arrotza okerrarena.
Zer egingo dugu?
Ez dakit.
Kanpalekura eraman dezakegu.
Kanpalekura eraman?
Zergatik?
-Azkar, izkutatu egingo dugu. -Izkutatu, non?
Edozein lekutan!
-Zer gertatuko da aurkitzen badute? -Espero dezagun ez topatzea.
Aurkitzen badute, ukatu guztia.
Ez dute aurkituko.
Eztirik badago hor goian?
Ez.
Aurkitu duzue?
-Arrotza? -Zuk?.
Ez, ez dut inor ikusi!
-Ez duzu inor ikusi? -Inor ere ez!
-Nik ere ez! -Ezer ere ez!
Eta zer ikusirik dauka horrek guztiak Munandjarra eta Yeeralparil-ekin?
Dayindi irrika dago gazteekin zer gertatuko entzuteko.
Baina istorioa zuhaitz handia bilakatu da,
eta adarrak ditu alde guztietatik.
Istoriaren atal guztiak kontatu behar dira ondo ulertuko bada.
Minygululuk adar beretik segitzen du.
Arbaso haiek, Ridjimiraril eta Birrinbirrin-ek.
oker jokatu zuten gorpua izkutatzean.
Ez zuten ondo izkutatu...
Nire anaia hil duzu.
Zuk egindakoa da. Zure lantzarena da.
Zuk egindako da.
Eta nire anaia hil duzu.
Gorpua aurkitu zutenean,
Lantzaren punta atera zioten.
Esan zuten: norena da harrizko lantza-mutur hau?
Benetan?
Horixe esan zuten. Norena da lantza?
Eta ezagutu zuten.
Bazekiten nork egindakoa zen.
Birrinbirrin-en lantza izan zen.
Lagunari aldatu zion baina,
gehien gustatzen zitzaionagatik, eztiagatik.
Zeuk hil duzu nire anaia!
Esan zerbait, potolo halakoa!
Hitz egin!
Berak sartu zion!
Neuk sartu nion.
Potoloak sartu zion.
Hasiera baten, arrotz hark ez zion Ridjimiraril-i sinisten,
Baina Ridjimirarilek ez zuen bere hitza aldatuko.
Legea betetzea, ez dago egiteko besterik.
Mendekuz berdinduko ditugu kontuak.
Berarekin. Bera da erantzulea.
Ridjimiraril-ek ez zion Makaratta-ri, mendeku-zeremoniari, uko egiterik.
Arrotzak eta bere gizonek lantzak jaurtiko zizkioten batek jo arte.
Talde biek Makaratta prestatzen ari zirela,
Ridjimiraril-ek bazekien arriskutan zegoela, eta ez zuela ihes egiterik.
Gaua zuhaitzetako plataformetara iritsi da.
Gizonak suen ingurura hurbiltzen dira.
Keak eltxoak uxatzen ditu.
Ehizaz hitz egiten dute.
Aurten antzar arrautz asko daude.
Ridjimiraril-en patuaren kontakizunak itxaron beharko du,
gaua argitu arte.
Orain goizaldea da.
Gizonak ehizara doaz berriro, antzarak eta arrautzak harrapatzera.
Minygululu-k jakin nahi du ea Dayindi-k dagoeneko zerbait ikasi duen.
Dayindi-k dio zera ikasi duela bakarrik: Minygululu-k denbora asko behar duela
istorio bat kontatzeko.
Minygululu-k erantzun dio: ixtorio on bat behar bezala kontatu behar da.
Han, antzinako garai hartan, arrautzak biltzeko sasoia zen ere.
Mendekua, Makaratta zeremonia, sasoi honetan burutuko zen.
Urrutian, zingiraren beste aldean.
Ridjimirarilek bihotz indartsua zuen.
Oraingoan Yeeralparil joan zitekeen,
bere ispiritua anaia zaharrari uztera.
Emazteak beldur ziren senarra ez zutela berriro inoiz ikusiko.
Birrinbirrin ezin zen joan...
Gizenegi zegoen zingira kanoan zeharkatzeko.
Tira, emaidazu.
Hau zuretzat, eta hau niretzat. Partekatuko ditugu.
Une larria zen.
Gizonak zingira zeharkatzen ari zirela,
Ridjimiraril-i zetorkionari buruz pentsatzen zihoazen.
Beharbada arrotzaren tribukoek
lantzak ondo eta zuzen jaurtiko zizkioten.
Hartara, laster lantza batek Ridjimiraril zeharkatuko zuen.
Baina horixe zen legea.
Ridjimiraril-ek legea ezagutzen zuen.
Bazekin bere herriko bizimodua zela.
Bazekien bere herriak legea behar zuela,
Egoki bizitzeko, lurralde egokian.
Eta bazekien legea hautsi zuela.
Goazen.
Makaratta gabe, tribu bien arteko gerra izugarria piztuko zen.
Ez zegoen atzera egiterik.
-Hutsa berriro ere. -Zingirako azken antzara zen.
Eta huts egin duzu.
Eta?
Jarraitu istorioarekin.
Mendekuaren kontuarekin?
Minygululu-k Dayindi-ri esan dio Ridjimiraril-ek bikote bat
behar zuela Makaratta-rako. Lantzei aurre egiteko kide bat.
Beste tribua aseturik gelditzen zen bietako edozein joez gero.
Arriskutsua da Makaratta-ko bikotea izatea.
Berari jo ahal zioten Ridjimiraril-en partez.
Yeeralparil-ek bazekien, eta bere aukeraren zain zegoen.
Nor izango da Ridjimiraril-en bikotea?
-Mendeku zeremoniarako. -Plataforma honetako norbait beharbada.
-Ni beharbada! -Eta zu?
Ni kakatan nago!
-Eta bera? -Ez, bera hor dago!
Baten batek egin beharko du!
Lasai! Lasai!
Nik egingo dut!
Zuk ez duzu ideiarik ere!
Badakit lantzak saihesten!
-Zu koldarra zara! -Zaharragoren bat!
-Gazteegia zara! -Ezjakina zara!
Yeeralparil-ek eztabaidatu zuen gizonekin.
Ezin zuen emazterik eduki, ez zuen Munadjarrarekin izaterik.
Ez zuen arazorik lantzen aurrean jartzeko, edo hiltzeko.
Azkenean Ridjimiraril bat etorri zen.
Nire antzarak alde egin du.
Arrautza guztiak hartu ditut baina.
Arrautz biltzaileak jatera elkartu dira.
Suak hartu du?
Ia.
Antzar oso bat jango nuke.
Noiz prestatuko ditugu?
Entzun denok! Denok gaude hemen?
Janaria prestatzen hasiko gara.
Sua eginda dago?
Ia-ia!
Goseak amorratzen nago!
Antzar bat harrapatu dut!
Dayindi harro dago ehizarekin.
Minygululu-k istorioarekin jarraituko du jaten duten bitartean.
Ezin dugu itxaron, Makaratta-ko lantzak
jaurtitzeko puntuan zeuden-eta.
Ridjimiraril eta Yeeralparil-ek lanten artean dantzatu zuten, mamuek bezala.
Horren gogor dantzatu zuten, ze ia ikusezinak ziren.
Lantzek haien zehar zihoazela zirudien.
Beste tribuko gerlariek lantzak jaurti eta jaurti ziharduten
Besoak nekatu arte.
Horren gogor dantzatzen zuten anaia biek.
Baina Ridjimiraril ez zen mamua.
Gizakiaren hankak zituen. Eta lantza askoren arteko batek...
Antzar arrautzen bilketa ia amituta dago.
Baina oraindik istorioaren zati bat gelditzen zait zuei kontatzeko.
Lantza askoren arteko horrek, erraietatik sartu zitzaion Ridjimiraril-i.
Zaurituta zegoen, baina ez hiltzeko moduan.
Beste tribua asetuta gelditu zen. Legea bete zen.
Justizia egin zen.
-Lantza bat sartu diogu zuen gizonari. -Guk zuenari sartu ondoren.
Ondo. Amaituta dago.
Ridjimiraril artean uste zuen arrotzak eraman zuela Nowalingu.
Bere harroan ez zegoen inork bera eramaten uzteko.
Erakutsi nahi zien arrotzari, eta bere gizonei, indartsua eta ikaragarria zela.
Baina ez zuen indar nahikorik zingirako bide osoa egiteko.
Eta gorputzari zerion odolak ahuldu egiten zuen
Ahulegi bakarrik ibiltzeko.
Banalandju-k ezagutzen zituen zauria osatzeko behar ziren belarrak.
Hartu azal berriak.
Bazekien zer egin ere gizona indartzeko.
Gizonak ibilaldia amaitzen ari dira.
Orain Dayindi istorio osoan interesatuta dago.
Jakin nahi du ea Ridjimiraril-i zer gertatu zitzaion.
Ridjimiraril ez zen osatu.
Bere ahuldadean, ura eskatu zion Nowalingu-ri
Baina Nowalingu ez zen agertu.
Ispiritu gaizto bat Ridjimiraril-en gorputzean sartu zen.
Ez zuen hari aurre egiteko indarrik izan.
Arrotzaren tribuak sorginkeriren bat erabiliko zuten.
Beharbada lantzak sorginkeriaren bat zeukan.
Edo beharbada Ridjimiraril-en baitan zegoen.
Eta modu bakarra dago sorginkeriari aurre egiteko.
Irten hemendik. Nork esan dizu etortzeko?
Ez dut inoiz holakorik ikusi, majia harrigarri holakorik.
Aztiak ez zuen ezer gehiago egiterik.
Tristura sakon batek hartu zuen.
Ridjimiraril, hil egingo zara.
Ispirituak zain dituzu.
Eta jendeak badaki...
Begira? Bazekiten.
Basotik irten ziren, alde guztietatik.
Ridjimiraril-en bila zetozen.
Eta begira, Ridjimiraril, ahalegin handia eginez,
bere azken ahalegina, agian.
Astiro zutitu egin da.
Eta begira nola altxatzen den, indarra duen bitartean.
Astiro doa kanpalekuaren erdigunera.
Eta hor, suen ondoan, guztiek ikusteko moduan
Ridjimiraril dantzan hasi da...
bere heriotzaren dantza.
Laster makiltxoen hotsek inguratu zuten. Eta didgeridooen soinuak.
Eta kantatzen hasi dira.
Entzun makiltxoen hotsak inguratzen.
Eta oraind didgeridooen soinua.
Ridjimiraril-ek bere heriotzaren dantza egiten duelarik.
Ahultzen ari da,
Baina begira. Dantzan jarraitzen du indargabetu arte.
Orain nekatuta dago.
Orain galdurik du indarra.
Eta lurrera jausi da.
Eta orain, gerlariek, Ridjimiraril-en heriotzaren dantza amaitzen dute.
Ridjimiraril-ek berriro kantatzen hasiko direla espero du.
Bere heriotzaren kanta kanta dezatela nahi du,
Bere guraso guztiek hiltzen ari dela jakin dezaten,
eta etor daitezen.
Entzun orain.
Kantatzen hasi dira.
Hilik dagoela pentsatuko duzue, baina bere kantaren zain dago.
Horra! Ikusten duzue eskua mugitzen? pitoi marroiaren antzera mugitzen?
Ikusten duzue hanka mugitzen?
Entzuten duela erakusteko da,
hiltzera doala, eta jendeari jakinarazten die.
Orain hor datza.
Bihotzak taupadaka jarraitzen du, baina dagoeneko hilik dago.
Begira! Begira! Aitona zaharra sartu zaio bihotzean,
arima ateratzen laguntzeko.
Bihotza ere geldirik dago orain.
Baina kantatzen jarrai dezatela nahi du,
arbasoak aurkitzen lagun diezaioten.
Gero prestatu behar dute bidaiarako.
Bere putzuaren irudia marrazten diote.
Horrek esan nahi du ispirituak
putzura itzultzeko bidea aurkituko duela.
Eta han itxarongo du, berriro jaiotzeko.
Orain haren arima urruntzen ari dira.
batzuetan joan nahi izaten ez duelako.
Eta badoa, bere ibilian.
Horra istorioaren amaiera.
Egon. Hori ez da istorioaren amaiera.
Dayindi bizitzako zerbait garrantzitsua ikasten ari da.
Eraman onekoa izaten ikasten ari da.
Baina zuek... istorio honen jarraipena entzun nahi duzue, ezta?
Badakit.
Beraz, zer gertatu zen kontatuko dizuet
Ridjimiraril-en arima bere putzura iristen ari zen...
Lagundu!
Hemen nago!
Norbait... Non zaude?
Hementxe nago... inor?
Norbait!
Ez al zen Ridjimiraril-en bigarren emaztea?
Bera da.
Desagertuta egon ondoren, kanpalekura joan zen,
besterik gabe!
Joan zen, eta gero itzuli egin zen.
Egon. Egon.
Arrotzak ez zuen Nowalingu eraman,
Eta berak ez zuen alde egin.
Ibaiaren beste aldeko taldekoek eraman zuten.
Eta saldu egin zioten basamortuko oso urrutiko tribu batekoei.
Ihes egin zitzaien, eta urtaro bat behar izan zuen itzultzeko.
Eta orain senarra hilik zegoen.
Gizonek gerlariak zirela erakutsi behar zuten.
Zarataka zioten ibaiaren beste aldeko taldekoen kontra ekin behar zutela.
Baina beraien buruetan ez zen horrelakorik.
Poztu ziren Birrinbirrin beraiekin hitz egitera etorri zenean.
Ahaztu ezazue.
Ez pentsatu gehiago horretan.
Hementxe geldituko gara.
Ridjimiraril galdu dugu, eta hementxe geldituko gara.
Egunek eta hilabeteek igaro zuten heriotzaren zeremoniaren ostean.
Egin beharreko guztiak egin ziren.
Azkenean hildakoaren ispiritua zegokion lekuan zegoen.
Gizonak kanpalekura iristen ari dira.
Dayindi-k badaki istorioa amaitzera doala.
Bakoitza eubere tribura doaz.
Beharbada berriro elkartuko dira hurrengo zeremonian,
Edo beharbada antzar arrautzak biltzeko hurrengo sasoian.
Azkenik Yeeralparil Munandjarra-rekin izango zen.
Azkenik nire neskarekin egon naiteke.
Zatoz nirekin.
Hemendik, nire txokora.
Ez; banoa... nik zera nahi dut...
Zure lehen emaztea naiz. Nirekin zaude.
-Inolaz ere ez. -Nire senarra da.
Utzi eztabaidatzeari!
Nire senarra ere bada!
Non dago eztia?
Eta azkenean Dayindi-k istorioaren amaiera izan zuen.
Ez zuen horrela amaituko zenik espero.
Eta zoriontsuak izan ziren...
Tira! Ez dakit zer gertatu zen gero.
Beharbada Dayindi-k emazteren bat aurkitu du,
Edo beharbada ez. Horrela izaten da nire herrian.
Eta orain badakizue nire istorioa.
Istorio ona da.
Ez zuena bezalakoa, baina istorio ona hala ere.